Затворањето на Ормутскиот теснец поради војната меѓу САД, Израел и Иран ги преполови глобалните залихи на нафта, а авиокомпаниите се соочуваат со парадокс што би можел да ја преобликува индустријата каква што ја знаеме. Горивото стана многу скапо, а зголемените цени ја задушуваат побарувачката што треба да ја спаси.
Цената на млазното гориво во февруари беше околу 96 долари за барел. До 20 март скокна на 197 долари, повеќе од двојно за само еден месец. Дури и за време на избувнувањето на војната во Украина во 2022 година, млазното гориво не достигна таков врв.
Тој скок директно се преведува во огромни трошоци. Полнењето на Боинг 737-800, кој чинеше околу 17.000 долари на 27 февруари, чинеше повеќе од 27.000 долари една недела подоцна.
Според „Бизнис инсајдер“, првите 20 авиокомпании изгубија околу 53 милијарди долари пазарна вредност од почетокот на војната. Пред почетокот на конфликтот, авиоиндустријата предвидуваше рекордна добивка од 41 милијарда долари оваа година. Извршниот директор на „Јунајтед ерлајнс“, Скот Кирби, објави откажување на околу пет проценти од закажаните летови во првата фаза.
„Реалноста е дека цените на горивото за авиони се зголемија повеќе од двојно во последните три недели и не знаеме како ќе се одвиваат работите“, им напиша тој на вработените. Доколку високите цени продолжат, годишните трошоци на компанијата ќе пораснат на милијарди долари.
Ригас Доганис, претседател на „Авиокомпаниите за управување“, вели дека се плаши дека многу компании нема да можат да ја издржат ситуацијата.
„Авиокомпаниите се соочуваат со егзистенцијален предизвик. Тие ќе мора да ги намалат цените на билетите за да го поттикнат слабеењето на побарувачката, додека повисоките трошоци за гориво ги туркаат кон повисоки цени. Совршена бура.“
Аналитичарите во „Дојче банк“ одат уште подалеку: „Без краткорочно олеснување, авиокомпаниите ширум светот би можеле да бидат принудени да приземјат илјадници авиони, додека финансиски најслабите превозници би можеле да ги запрат операциите.“
Не е само прашање на цена, туку и на физичка достапност на гориво. Патрик Пујане, извршен директор на TotalEnergies, предупреди дека недостигот веќе се шири од Азија кон Европа: „Кризата навистина почнува да ги погодува клиентите. Сè зависи од тоа колку долго ќе трае овој конфликт. Може да имаме многу, многу драматични последици.“
За европските патници кои планираат летни одмори, пораките се загрижувачки. Кентон Џарвис, извршен директор на EasyJet, предупреди: „Сигурен сум дека летаме уште една или две недели. Веројатно три. Дали сум сигурен четири недели? Никој не може да ми каже што да очекувам, а летото е веднаш зад аголот.“
Глобалните цени на авионските билети се веќе за 24 проценти повисоки во првите два месеци од 2026 година отколку во истиот период во претходните години, според аналитичката фирма OAG. На популарните туристички рути, патниците можат да очекуваат цените на билетите да се зголемат за 10 до 20 проценти, а оние кои купуваат билети непосредно пред нивниот лет се најмногу изложени на ризик.
Американскиот претседател Доналд Трамп им порача на земјите што одбиваат да му се придружат во борбата против Иран дека „не можат да добијат гориво за авиони поради Ормутскиот теснец“ и дека треба „да одат да си ја земат својата нафта“.
Европските одговори беа мешани. Многу земји ги намалуваат даноците на гориво или поставуваат фиксни цени каде што покриваат дел од трошоците. ЕУ моментално разгледува општи мерки за енергетската криза, но тие не се дизајнирани специјално за авиокомпаниите.
Европската комисија им сигнализираше на земјите-членки да се подготват за долгорочни нарушувања на енергетските пазари и размислува за повторно воведување алатки од 2022 година, како што се ограничување на цените на енергијата или намалување на даноците.
Комесарот за енергија, Ден Јоргенсен, отиде чекор понатаму со контроверзен предлог Европејците да патуваат помалку и да летаат помалку за да заштедат гориво.
Авиоиндустријата ги преживеа нафтените кризи од 1970-тите, колапсот по 11 септември и пандемијата во 2020 година. Секој пат, таа се адаптираше. Оваа криза варира по обем и сложеност. Рутите се блокирани, горивото е оскудно, а сметките веќе се собираат.
За европските туристи кои планираат летен одмор со авион, пораката е јасна. Билетите ќе бидат поскапи, летовите ќе бидат помалку, а крајот на неизвесноста е далеку од завршен.