По нападот врз меѓународниот аеродром во саудиската престолнина Ријад, во кој загинаа најмалку 12 лица, а повеќе од 300 беа повредени, во центарот на вниманието повторно се најдоа јеменските Хути, една од најмоќните вооружени групи на Блискиот Исток.
Хутите ја презедоа одговорноста за саботниот напад, трет врз истиот аеродром во рок од една недела. Меѓу загинатите е и американски државјанин, а американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека САД ја разгледуваат можноста за вклучување во воените операции против Хутите.
Нападот дополнително го заостри конфликтот што трае повеќе од една деценија и повторно го отвори прашањето дали војната во Јемен може да прерасне во поширок регионален судир.
Кои се Хутите?
Хутите се вооружено политичко и верско движење што се појави во 1990-тите години во северен Јемен. Тие ѝ припаѓаат на зајдиската гранка на шиитскиот ислам, а нивното официјално име е Ансар Алах, што значи „Божји помагачи“.
Движењето го доби името по семејството Хути, од кое потекнуваат неговите основачи. Негов лидер е Абдул Малик ал Хути.
Од локално верско движење, Хутите постепено прераснаа во моќна воена организација. Тие се противат на американското и израелското влијание на Блискиот Исток, а Иран им обезбедува политичка и воена поддршка.
Хутите се дел од таканаречената „оска на отпорот“, неформална мрежа на вооружени групи поддржани од Иран, во која се вклучени и либанскиот Хезболах и палестинскиот Хамас.
Контролираат области во кои живее мнозинството Јеменци
Хутите во 2014 година го зазедоа главниот град Сана, а нивното напредување следната година доведе до меѓународна воена интервенција.
И покрај долгогодишните бомбардирања и борби, тие ја задржаа контролата врз голем дел од северен и западен Јемен.
Хутите контролираат околу една четвртина до една третина од територијата на земјата, но во тие области живеат меѓу 70 и 80 проценти од јеменското население.
Меѓународно признатата јеменска влада контролира други делови од земјата, со поддршка од Саудиска Арабија и нејзините сојузници. Поради долгогодишната војна, Јемен остана политички и територијално поделен.
Зошто војуваат против Саудиска Арабија?
Главната причина е долгогодишното ривалство меѓу Саудиска Арабија и Иран, двете регионални сили што се натпреваруваат за политичко и воено влијание на Блискиот Исток.
Саудиска Арабија стравуваше дека Хутите целосно ќе го преземат соседен Јемен и ќе ја претворат земјата во држава под силно иранско влијание.
Поради тоа, во 2015 година Ријад формираше коалиција од арапски држави, која со американска поддршка интервенираше во Јемен за да ѝ помогне на меѓународно признатата влада.
Саудиските сили со години ги бомбардираа позициите на Хутите, кои возвраќаа со ракетни напади и беспилотни летала врз саудиски градови, аеродроми и нафтени постројки.
И покрај воената надмоќ, Саудиска Арабија не успеа да ги порази Хутите ниту да ги истисне од поголемиот дел од територијата што ја зазедоа.
Војната предизвика една од најтешките хуманитарни кризи во светот. Милиони Јеменци останаа без сигурен пристап до храна, здравствена заштита и основни животни потреби.
Зошто конфликтот повторно ескалираше?
Во април 2022 година, со посредство на Обединетите нации, беше договорено примирје што значително ги намали борбите. Иако примирјето не беше трајно продолжено, периодот на релативно затишје продолжи и по неговото истекување.
Ситуацијата повторно се влоши по нападот на Хамас врз Израел на 7 октомври 2023 година и почетокот на војната во Газа.
Хутите почнаа да истрелуваат ракети и беспилотни летала кон Израел и да напаѓаат бродови во Црвеното Море, тврдејќи дека на тој начин им даваат поддршка на Палестинците.
Нова пресвртница настапи во јули, кога Хутите прогласија поморска блокада на Саудиска Арабија и најавија дека нема да дозволат саудиските бродови да минуваат низ стратешки важниот теснец Баб ел Мандеб.
Тие го претставија потегот како одговор на долгогодишната блокада на Јемен и нападите врз аеродромот во Сана. Саудиска Арабија ги отфрли обвинувањата и најави одлучен одговор.
Нови напади и голема саудиска офанзива
Во текот на септември, Хутите во офанзива зазедоа дополнителни области долж брегот на Црвеното Море, што поттикна нова саудиска воена операција.
На почетокот на октомври, коалицијата предводена од Саудиска Арабија започна опсежни воздушни напади врз позициите на Хутите, вклучително и цели во главниот град Сана и долж крајбрежјето.
Во копнената офанзива се вклучија и силите лојални на меѓународно признатата јеменска влада, со поддршка од регионални сојузници.
Хутите возвратија со напади врз саудиската инфраструктура, вклучувајќи аеродроми, пристаништа и нафтени постројки.
Зошто конфликтот е опасен за целиот свет?
Последиците од конфликтот не се ограничени само на Јемен и Саудиска Арабија.
Хутите контролираат области во близина на теснецот Баб ел Мандеб, еден од најважните поморски премини во светот, кој го поврзува Црвеното Море со Аденскиот Залив и Индискиот Океан.
Преку овој коридор минуваат трговски бродови и танкери што ја поврзуваат Азија со Европа преку Суецкиот Канал.
Нападите врз бродовите или затворањето на преминот би можеле да ја нарушат меѓународната трговија, да ги зголемат транспортните трошоци и дополнително да ги покачат цените на нафтата.
Ситуацијата дополнително ја усложнува фактот дека Иран ги поддржува Хутите, додека Саудиска Арабија е еден од најважните американски сојузници на Блискиот Исток.
По саботниот напад врз Ријад, во кој загина и американски државјанин, Вашингтон ја разгледува можноста за воен одговор.
Тоа ја зголемува опасноста долгогодишната војна во Јемен да прерасне во поширок конфликт со директно учество на регионални и светски сили.