Уште еден авторитарен лидер во Источна Европа е поразен од ново политичко движење, откако долгогодишниот претседател на Србија, Александар Вучиќ, претрпе неочекуван пораз – резултат што произлезе од кампања предводена од студенти.
Додека младите во други делови на Европа – особено во Франција и Италија – излегоа на улиците во текот на изминатите недели барајќи подобро образование и повеќе можности, студентското движење во Србија имаше сосема поинакви почетоци и цели, а притоа покажа и извонредна истрајност. Движењето беше составено главно од студенти на универзитети, на возраст од дваесетина години, иако во него учествуваа и средношколци. Движењето беше и исклучително дисциплинирано. Според анализата на Си-Ен-Ен (CNN), и покрај обидите на властите да го прикажат поинаку, во него немаше ниту радикални групи кои бараа конфронтација, ниту пак учесници заинтересирани за грабежи.
Подемот на студентското движење во Србија започна пред две години, во околности во кои малкумина би очекувале такво нешто. Настрешница на железничката станица во Нови Сад, град во северна Србија, се урна во ноември 2024 година, при што загинаа 15 лица, меѓу кои и две деца.
Трагедијата, предизвикана од неквалитетна градба, предизвика бран на револт поради корупцијата, отсуството на одговорност кај властите и негрижата.
Протестите започнаа со симболични чинови. Секој петок, смртта на жртвите се одбележуваше со 15-минутен молк, кој започнуваше во 11:52 часот по локално време – точниот момент кога се урна настрешницата.
Откако полицијата остро реагираше на комеморативните собири организирани од студентите, протестите прераснаа во поширока кампања. Во март минатата година, повеќе од 300.000 луѓе излегоа на улиците на главниот град, Белград.
На некој начин, студентското движење црпеше инспирација од американските протести за граѓански права од 1960-тите години. Во јануари минатата година, студенти од Белград одлучија да пешачат 100 километри за да им се придружат на своите колеги од Универзитетот во Нови Сад во блокирањето на три градски мостови.
„Носејќи примероци од Уставот, студентите сакаа да ги потсетат сите за што се борат“, напиша Катарина Беширевиќ од Универзитетот во Белград, осврнувајќи се на една велосипедска кампања за време на која студентите-демонстранти исто така носеа примероци од Уставот на Србија.
Движењето, исто така, беше исклучително инклузивно.
„Една од клучните карактеристики на студентското движење е неговата посветеност на градење граѓанска солидарност, која ги надминува верските, етничките и регионалните разлики. Ова, на пример, подразбира активно вклучување на студенти со муслиманско и бошњачко потекло, притоа почитувајќи го нивниот верски идентитет“, напиша Марта Шпала од Центарот за источни студии во Варшава.
Долгите маршеви низ земјата им овозможија на студентите да ја пренесат својата порака до жителите на помалите градови и села – луѓе кои, поради цврстата контрола на државата врз медиумите, честопати не беа свесни за целите на демонстрантите.
Целите на движењето набрзо се проширија надвор од првичните барања. Иако започна со барање правда за жртвите на трагедијата во Нови Сад, подоцна фокусот се префрли кон одбрана на демократијата и граѓанското општество од распространетата корупција, изборите обележани со заплашување и надзор, како и задушувачката државна контрола врз медиумите.
Во тој поглед, студентското движење во Србија суштински се разликуваше од студентските протести забележани на други места во Европа.
Демонстрациите на крајот добија институционална форма преку формирањето на „Студентска листа“, која во неделата оствари убедлива победа над Српската напредна странка (СНС) на Александар Вучиќ.
Постојат значајни паралели со Унгарија, каде што авторитарниот лидер Виктор Орбан беше поразен претходно оваа година. И Орбан и Вучиќ се на власт повеќе од една деценија, одржуваа пријателски односи со рускиот претседател Владимир Путин и акумулираа огромна моќ преку контролата врз медиумите и деловните субјекти.
Всушност, Вучиќ презеде одредени елементи од политичката стратегија на Путин, преминувајќи од функцијата претседател на онаа на премиер, откако Уставот го спречи повторно да се кандидира за претседател. Истовремено, тој силно го промовираше српскиот национализам.
Минатиот месец, Ратко Младиќ – командантот на босанските Срби, осуден за злосторства против човештвото за време на војните во поранешна Југославија – беше погребан во Белград со целосни воени почести.
Постојат паралели и помеѓу Србија и Украина, каде што во 2014 година, протестите во кои учествуваа десетици илјади луѓе – главно млади – на крајот доведоа до соборување на прорускиот претседател Виктор Јанукович. Протестите беа поттикнати од распространетата корупција и неговото одбивање да потпише договор за асоцијација со Европската Унија.
Ова спонтано движење стравуваше дека Украина се оддалечува од Европа и се враќа во сферата на влијание на Москва; тоа се залагаше за европски идентитет на земјата. Демонстрантите, исто така, се спротивставија на нетранспарентната влада која одбиваше да преземе одговорност за своите постапки.
Слично на тоа, српските демонстранти нагласија дека нивната агенда е „европска“, повикувајќи на воспоставување демократски институции, независно судство, слобода на медиумите и заштита на граѓанските слободи. Во случајот со Србија, развојот на студентското движење би можел да понуди важни поуки и за други земји.
„Волонтерите се организираа во работни групи кои ја координираа логистиката, безбедноста, правната помош и дигиталната комуникација. Студентите по информатички технологии развија енкриптирани платформи за безбедна комуникација и координација, додека студентите по право и правниците формираа мрежа за правна помош за да им помогнат на приведените демонстранти“, напишаа Бреза Рејс Максимовиќ и Срѓа Поповиќ минатата година во списанието *Journal of Democracy*.
Ова резултираше со „децентрализирано, но сепак високо координирано дејствување“, додадоа авторите.
„Оваа мобилизација беше замислена како движење без лидери. Студентските собранија функционираат според хоризонтален модел, организирајќи вечерни пленуми на кои се предлагаат, разгледуваат и ставаат на гласање стратегии и тактики.“
Ваквиот модел можеби се покажал како ефикасен во спротивставувањето на авторитарна држава, бидејќи немало лидери што властите би можеле да ги уапсат. Сепак, неговото претворање во функционална власт ќе биде тешко. Овој модел значително се разликува од строго дисциплинираната унгарска опозициска партија предводена од Петер Маѓар.
Предизвиците со кои се соочува ова движење, кое е во своите почетоци, се огромни. Малкумина од неговите кандидати имаат искуство во управување со државни институции. Листата на кандидати се состоеше главно од помалку познати академици, правници, спортисти, земјоделци и уметници.
Сепак, движењето ќе ја има поддршката од Европската унија. Честитајќи ѝ на „Студентската листа“ за победата, претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во понеделникот изјави: „Подготвени сме да ги поддржиме реформите во областите на владеењето на правото, слободата на медиумите, борбата против корупцијата и изградбата на силни демократски институции.“