Со години, европската безбедност се темелеше на претпоставката дека Соединетите Американски Држави ќе останат клучен воен столб на НАТО. Сепак, најновите потези на Доналд Трамп повторно го отворија прашањето што долго време се избегнуваше во европските безбедносни кругови: што ако Америка повеќе не сака да ја игра сегашната улога на заштитник на Европа?
Најавите на Трамп за намалување на американското воено присуство во Европа, заедно со критиките кон европските сојузници и доведувањето во прашање на Членот 5 на НАТО, предизвикаа сериозна загриженост кај европските држави. Одлуката за повлекување на дел од американските сили од Германија и откажувањето на одредени распоредувања што требаше да го зајакнат источниот крил на Алијансата беа особено контроверзни.
Додека европските влади јавно продолжуваат да ја нагласуваат важноста на трансатлантското партнерство, зад сцената сè посериозно се разгледува сценарио во кое Европа самостојно би морала да ја организира одбраната на континентот, барем во почетната фаза од евентуален конфликт со Русија.
Најголемиот проблем за европските членки на НАТО не е само бројот на војници или количината оружје. Со децении, целата командна архитектура на Алијансата беше изградена околу американското лидерство. САД обезбедуваат клучни разузнавачки системи, сателитски надзор, логистика, воздушна одбрана и координација на големи воени операции.
Без американска поддршка, НАТО формално може да опстане, но неговата способност за брзо и организирано реагирање би била сериозно ослабена.
Затоа европските земји сега не само што размислуваат за зголемување на своите воени буџети, туку и за создавање алтернативен команден систем што би можел да функционира дури и ако Вашингтон одлучи да остане настрана.
„The Economist“ пишува дека се прават напори за создавање еден вид „нордиско-балтичка оска“, составена од Велика Британија, скандинавските земји, балтичките држави и Полска. Овие земји во моментов ја сметаат Русија за најголема безбедносна закана и веќе инвестираат значителни ресурси во одбраната.
Влезот на Финска и Шведска во НАТО дополнително го промени безбедносниот пејзаж на северна Европа. Балтичкото Море практично стана внатрешен простор на Алијансата, а соработката меѓу нордиските земји никогаш не била поинтензивна.
Полска на тој начин станува клучна воена сила во источниот дел на Европа. Варшава брзо го зголемува својот воен буџет, ја модернизира армијата и се стреми да преземе водечка улога во одбраната на регионот. Во случај на слабеење на американскиот ангажман, Полска, заедно со нордиските земји, би можела да стане столб на европското одвраќање од Русија.
Заедничките експедициски сили (JEF), воена коалиција предводена од Велика Британија, која обединува десетина нордиски и балтички земји, привлекуваат особено внимание. Иако JEF формално беше замислен како дополнување на НАТО, во последниве години сè повеќе се смета за можна рамка за европска одбрана во кризни ситуации.
За разлика од НАТО, каде што секоја членка може да блокира заедничка одлука, JEF овозможува побрза политичка и воена акција меѓу земјите со слични безбедносни интереси. Оваа флексибилност сега се смета за една од неговите најголеми предности.
Велика Британија има посебна улога во оваа приказна. И покрај проблемите во сопствените вооружени сили и годините на недоволни инвестиции, Лондон сè уште располага со силна воена инфраструктура, нуклеарен арсенал и искуство во спроведување меѓународни операции. За многу европски земји, Британците би можеле да станат главен организатор на одбранбената соработка ако американското лидерство ослабне.
Сепак, европскиот план Б се соочува со бројни проблеми. Повеќето европски армии сè уште немаат доволен капацитет за долгорочна војна со висок интензитет без американска логистика и технолошка поддршка.
Недостигаат воздушна одбрана, транспортни капацитети, ракетни залихи и координиран команден систем. Покрај тоа, Европа сè уште нема унифицирана политичка стратегија. Додека источните членки бараат посилен одговор кон Русија, некои западноевропски земји и натаму се претпазливи поради стравувањата од прекумерна милитаризација на континентот.
Поради тоа, европските експерти за безбедност веруваат дека целосната замена на американската улога не е реална на краток рок. Сепак, расте уверувањето дека Европа повеќе не може да ја темели својата безбедност само врз претпоставката дека Вашингтон секогаш автоматски ќе интервенира.
Изминатите неколку години покажаа колку брзо можат да се променат геополитичките околности. Војната во Украина, растечките тензии меѓу големите сили и сè понепредвидливата американска политика ги принудија европските земји посериозно да размислуваат за сопствената одбрана.
Затоа, денешните дискусии за европскиот „План Б“ повеќе не се теоретски, туку претставуваат почеток на создавање нов безбедносен модел за континентот. Прашањето повеќе не е дали Европа треба да развие поголема воена автономија, туку колку брзо може да го направи тоа.